Op 21 mei is het Natura 2000-dag. Een dag om ons te realiseren wat ons natuurlijk erfgoed is en hoe belangrijk het is dit te behouden, beschermen en waar nodig te herstellen. Maar wat is Natura 2000 eigenlijk? We maakten een korte Q&A.

Wat is Natura 2000?

Natura 2000 is het Europese netwerk van natuurgebieden met een internationale waarde. De gebieden hebben als doel om Europese soorten en bijzondere leefgebieden (habitats) duurzaam te beschermen. Daarvoor hebben alle lidstaten de belangrijkste natuurgebieden moeten selecteren en aanwijzen als Natura 2000-gebied. Voor elk gebied is aangegeven voor welke soorten en habitats specifiek moeten worden beschermd.

In Nederland is 13 procent van het landoppervlakte beschermd Natura 2000-gebied. Een stuk minder dan in de meeste andere EU lidstaten. Grotendeels zijn dit de gebieden die vroeger de status ‘Natuurmonument’ hadden. Andersom geldt niet dat alle Natuurmonumenten ook Natura 2000-gebied zijn geworden.

natura 2000 logo

Welke wetgeving regelt deze natuurbescherming?

De verplichting om Natura 2000-gebieden aan te wijzen en te beschermen volgt uit twee verschillende EU richtlijnen: de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn.

De Vogelrichtlijn is in 1979 is aangenomen en heeft betrekking op bescherming van vogels en hun leefgebied. De Habitatrichtlijn is in 1992 van kracht is geworden. De richtlijn gaat over andere soorten dieren en planten en over specifieke habitats. In de Habitatrichtlijn zijn ook de regels uitgewerkt waarmee soorten en gebieden beschermd moeten worden. Elk land heeft die regels moeten vertalen naar nationale wetgeving.

Natura 2000 staat dus symbool voor de meest bijzondere, de meest waardevolle en vaak ook meest kwetsbare natuur. Het zijn de natuurlijke equivalenten van de Rembrandts en Van Goghs, de Shakespeares en Vondels, de Berlages. Gebieden om trots op te zijn én gebieden om heel zorgvuldig mee om te gaan. 

Hoe werkt de bescherming?

Het belangrijkste doel voor Natura 2000 gebieden is te zorgen dat soorten en hun leefgebied goed worden beschermd. Een belangrijk indicator daarvoor is ‘de staat van instandhouding’, zoals dat heet. Dit is de mate waarin gewaarborgd dat het voortbestaan van soorten en habitats op lange termijn in hun hele verspreidingsgebied in de EU is gewaarborgd.

Om een gunstige staat van instandhouding te realiseren moeten de verantwoordelijke overheden zorgen voor adequaat beheer en negatieve effecten van andere activiteiten op de natuurgebieden zoveel mogelijk voorkomen en beperken. Voor veel soorten en habitats (leefgebieden) geldt bovendien een verbeteropgave, dat er maatregelen genomen moeten worden om de leefgebieden en soorten flora en fauna te verbeteren. Dit is het geval als de huidige omvang van populaties of de kwaliteit en omvang van gebieden onvoldoende zijn om het voortbestaan op lange termijn te garanderen (en dus geen duurzame staat van instandhouding waarborgen).

moeraszegge blauw hel binnenveld mooi wageningen
Bloeiend moeraszegge in N2000 Binnenveld. Karakteristiek aan trilveen is de combinatie van laag blijvende zeggen, mossen en kruiden. Foto Francisca Sival

Welke activiteiten zijn mogelijk in Natura 2000-gebieden?

Uitgangspunt voor de bescherming van Natura 2000-gebieden is dat bestaande en nieuwe activiteiten in en om die gebieden niet ten koste mogen gaan van de natuurlijke kenmerken van het gebied. Als een project wel negatieve effecten zijn heeft kan het alleen worden toegestaan als het een groot maatschappelijk belang dient (denk bijvoorbeeld aan veiligheid tegen overstromingen) en als de negatieve effecten worden gecompenseerd. Op die manier moet de ecologische kwaliteit van de Natura 2000-gebieden gewaarborgd worden.

De staat van instandhouding, de ecologische kwaliteit van het gebied, bepaalt voor een belangrijk deel in welke mate andere activiteiten mogelijk zijn. In robuuste natuurgebieden van goede kwaliteit hebben andere activiteiten, zoals bijvoorbeeld recreatief medegebruik, veel minder snel een negatief effect dan in gebieden waarin waar het niet goed gaat met beschermde soorten.

Hoe gaat het met de Nederlandse N2000-gebieden?

Juist die kwetsbaarheid van natuurgebieden is in Nederland een belangrijk zorgpunt. Voor veel soorten en habitats is de staat van instandhouding ongunstig, en voor een flink deel daarvan zelfs zeer ongunstig.

De ongunstige staat van instandhouding betekent dat veel moet gebeuren om de kwaliteit van natuurgebieden te verbeteren én dat er heel terughoudend moet worden omgegaan met het toestaan van nieuwe activiteiten die herstel van de natuurkwaliteit bemoeilijken. De stikstofcrisis is daarvan een goede illustratie.

tabel staat van instandhouding N2000 NL 2013-2018

 

Wat is het probleem in onze natuurgebieden?

Door problemen als verdroging, versnippering en verstoring is de veerkracht van veel natuurgebieden laag. Daarnaast hebben veel natuurgebieden hebben al decennialang te lijden onder een veel te hoge stikstofdepositie, oftewel neerslag van stikstof. Vermesting en verzuring van bodem en water zijn daarvan de belangrijkste gevolgen. De verscheidenheid van planten en dieren (biodiversiteit) is daardoor onder druk komen te staan. Veel soorten zijn sterk achteruitgegaan (kleinere populaties, in minder gebieden voorkomend) en sommige zelfs verdwenen.

Die natuurgebieden zijn dus extra kwetsbaar voor verdere verstoring, zoals door de steeds grotere stikstofneerslag. Precies daarom heeft de Raad van State dan ook bij herhaling aangeven dat nieuwe activiteiten die leiden tot meer stikstofdepositie in beschermde Natura 2000-gebieden niet kunnen worden toegestaan. Eerst moet de kwaliteit van die natuurgebieden verbeteren en de totale stikstofdepositie flink dalen, dan pas is er misschien ruimte voor nieuwe activiteiten.

Andere belangrijke knelpunten voor Natura 2000-gebieden (naast verdroging en versnippering) is recreatief medegebruik. De  provincies zijn verantwoordelijk voor het aanpakken van deze knelpunten.

Het is belangrijk om zorgvuldig met die bijzondere natuurgebieden om te gaan en de bescherming van natuur in die gebieden de allerhoogste prioriteit te geven. Dat betekent ook dat andere activiteiten niet of maar beperkt mogelijk zijn. Niet alles kan, schreef het adviescollege Remkes heel pakkend. Natuur beschermen betekent simpelweg dat in die beschermde natuurgebieden niet alles kan.

Natuur beschermen betekent simpelweg dat in die beschermde natuurgebieden niet alles kan.

Voor sommige mensen is dat frustrerend omdat zij van mening zijn dat hun plan of hun activiteit wel moeten kunnen. Ze vinden natuurbescherming niet belangrijk of weigeren te accepteren dat die bescherming in de weg van hun eigen wensen staat.

Juist daarom is het belangrijk dat de overheden die verantwoordelijk zijn voor de bescherming van de Natura 2000-gebieden mensen blijven uitleggen waarom deze gebieden zo belangrijk zijn. Zodat iedereen meekrijgt welke waarde ze hebben voor de huidige maatschappij én voor de toekomstige generaties. Natuur is ook belangrijk erfgoed.

Waar vind ik Natura 2000-gebieden?

Over alle N2000-gebieden in Nederland is heel veel informatie online te vinden. Begin bij de website Natura2000.nl. Daar vind je ook een kaart. Ook de beheerplannen van de gebieden zijn online te vinden (google met naam gebied, Natura 2000 en beheerplan).

De Natura 2000-gebieden het dichtst bij Wageningen zijn Veluwe, Rijntakken en Binnenveld.

Futen. Doelsoort in N2000 Rijntakken. Slaap- en rustplaats en foerageergebied.

 

 

natura 2000 rijntakken mooi wageningen renkum